De leegte leeg laten (2)

Wanneer je in je leven te maken krijgt met verlies, dan is dat vaak niet alleen een pijnlijke maar in bepaalde opzichten ook een bedreigende ervaring. Ongewenst zonder werk raken, een geliefd mens uit je naaste omgeving verliezen, geen vervulling vinden in je verlangen om kinderen te krijgen, niet erkend worden om wie je in wezen bent - het zijn even zovele voorbeelden van verlies en leegte, waarmee je je moet zien te verhouden.

De leegte in je leven kan als een enorme bedreiging op je af komen. Want het verlies van iemand die (of iets dat) deel uitmaakt van de essentie van je bestaan betekent vaak tegelijkertijd, dat een groot deel van de betekenis wegvalt, die inhoud geeft aan je leven. En als het leven zonder betekenis, zonder zin dreigt te raken, dan kun je daar meestal maar moeilijk mee overweg. Een leven zonder zin of betekenis wordt als zodanig leeg en zonder perspectief.

Vervangende zingeving

In de meeste gevallen van een leegte-ervaring ben je geneigd om de akelige dreiging van zinloosheid of betekenisverlies tegemoet te treden met het zoeken naar vervangende zingeving. Je vult de leegte het liefst maar zo snel en adequaat mogelijk op, zodat de dreiging - minstens voor je gevoel - minder wordt. Of misschien beter hanteerbaar. De vervangende zingeving maakt het leven weer enigszins overzichtelijk. Er wordt een nieuw perspectief zichtbaar, waardoor het absurde van de ervaren leegte wordt afgewend. Werkloosheid proberen we te bestrijden met het zoeken naar ander, misschien wel vrijwillig werk. Ongewenste kinderloosheid kan aanleiding zijn tot adoptie van kinderen.

In de marge

Overweging bij de 14e zondag door het jaar (jaar B)

Lezingen: Ezechiël 2,2-5; Marcus 6,1-6

Een flinke wandeltocht maken: het gaat gemakkelijker als je met een behoorlijke groep bent. In je eentje kan het veel taaier zijn. Als je samen met anderen bent, kun je elkaar aanmoedigen. Je neemt elkaar op sleeptouw. Maar als je alleen loopt, dan moet je het hebben van je eigen kracht, je eigen motivatie, zonder dat je kunt terugvallen op een ander.

Zo is het ook met het verkondigen van een opvatting, die afwijkt van wat gangbaar is. Meedeinen op de hoofdstroom van wat in onze samenleving gebruikelijk is, dat gaat de meeste mensen gemakkelijk af. Je bent als het ware opgenomen in een groter geheel. Je voelt je ondersteund door wat de meeste mensen ergens van vinden. Maar als je er een afwijkende mening op na houdt, dan moet je stevig in je schoenen staan. Je moet over een grote innerlijke kracht beschikken om tegen de stroom in te kunnen roeien. Het vraagt ook wel een zekere moed om af te wijken van wat de meerderheid vindt. Want opereren vanuit de marge is in een bepaald opzicht ook bedreigend voor wat 'men' gebruikelijk wenst te vinden.

Eerst geloven, dan zien

Overweging op de 18e zondag door het jaar (jaar B)

Lezingen: Exodus 16,2-4.12-15; Johannes 6,24-35

Een mens zwoegt wat af in zijn leven. Vele uren kost het om ons werk te doen: in het bedrijf, thuis of op school. En dat allemaal met de bedoeling om brood op de plank te krijgen, een huis te bekostigen om in te wonen, kleren te kunnen aantrekken die ons lichaam beschermen en verder alle dingen te kopen die ons leven aangenamer maken. Maar het voldoen aan al deze materiële behoeften is geen garantie, dat we ook gelukkig zijn in ons leven. Het verschil tussen een aangenaam leven en een gelukkig leven wordt bepaald door hoe wij omgaan met de volgorde van zien en geloven.

Zien wat nog niet is

Over die volgorde gaan ook de verhalen, die wij vandaag gehoord hebben in de Schrift. In de eerste lezing hebben wij gehoord over het volk Israël, gevlucht uit het slavenbestaan in Egypte en nu dolend door de barre, onherbergzame woestijn. De mensen morren tegen Mozes, want ze hebben honger. Ook al was er onderdrukking in Egypte, er was wel brood om te eten. Geen vrijheid dus, maar wel brood. Maar Mozes vraagt de Israëlieten om meer vertrouwen te hebben in de voorzienigheid van God. God biedt vrijheid en brood. Dat vraagt echter wel vertrouwen van de Israëlieten, ze moeten willen geloven in Gods leidende hand. Je moet willen zien wat er nog niet is, maar wat wel komen kan. Dus niet: eerst zien en dan geloven. Maar juist het omgekeerde: eerst geloven en dan zien. Vertrouw nou maar dat het goed komt, en dan zie je het ook gebeuren. God zal voorzien in de behoeften van de Israëlieten.

Het betrekkelijke van de vergankelijkheid

Filmrecensie van Cherry Blossoms / Kirschblüten (2008)

Regie: Doris Dörrie

'Generaties gaan en generaties komen, en de aarde blijft almaar bestaan. Het wordt een vermoeiend verhaal en geen mens kan er iets over zeggen. Hij kijkt wel, maar ziet niets, hij luistert zonder iets te verstaan. Wat geweest is, zal weer zijn. Wat gebeurd is, zal weer gebeuren: nieuw is niets onder de zon.' Deze weinig optimistische woorden uit de boek Prediker (1,4.8-9, Willibrordvertaling) lijken de toon te zetten voor het verhaal van Rudi en Trudi. De vergankelijkheid van het leven, de zinloosheid van de menselijke inspanningen, het verloren gaan van de passie uit de huwelijksrelatie, de vervreemding tussen ouders en kinderen: ze passen allemaal in het verhaal, waarin de liefde lijkt te worden ondergesneeuwd door verloren dromen en door een toekomst met nauwelijks hoop.

Verwijderd

Rudi en Trudi wonen in een klein Beiers dorpje, ver verwijderd – zo lijkt het – van wat er in de grote wereld gebeurt, verwijderd ook (fysiek en psychisch) van hun drie kinderen. Klaus is getrouwd met Emma; zij hebben twee kinderen: Robert en Celine. Karolin heeft een lesbische relatie met Franzi. Zij allen wonen in Berlijn, een enorme metropool in vergelijking met het kleine Beierse dorpje. Karl, de andere zoon is single; hij woont en werkt in Tokio.

Rudi is een man, die het liefst alles wil houden zoals het is. Trudi droomt ervan zich te bekwamen in het Japanse butohdansen, maar maakt zichzelf in alles ondergeschikt aan de rust en het gemak van haar man. Een bezoek aan Japan met de beroemde berg Fuji blijft daarom een verre droom. Rudi heeft geen enkele droom meer: zijn werk op het kantoor van de vuilnisophaaldienst verricht hij met grote nauwkeurigheid maar zonder enige passie. Zijn geijkte levenswijsheid vat hij samen in de gevleugelde woorden: 'An apple a day keeps the doctor away'.

Ankerpunten

Overweging op de 16e zondag door het jaar (jaar B)

Lezingen: Jeremia 23,1-6; Marcus 6,30-34

In vroeger tijden gebruikten zeelieden overdag de zon en een sextant om hun koers te bepalen. En 's nachts verlieten ze zich op de sterren. Omdat de sterren altijd hun vaste plaats houden, waren ze een soort ankerpunt voor de positiebepaling van de schepen. Ankerpunten hebben ook wij af en toe nodig om onze positie in het leven te bepalen. En misschien kunnen de lezingen vandaag wel zo'n ankerpunt zijn.

Verhouding

Het eerste ankerpunt is te vinden in de lezing uit het boek van de profeet Jeremia. Hij stelt de verhouding aan de orde tussen de leiders van Juda en de gewone mensen. De historische situatie waarin dit gebeurt, moeten we ons als volgt voorstellen. Juda is een afsplitsing van het oorspronkelijke Israël; het wordt ingeklemd tussen de twee supermachten van die tijd: Egypte en Babylonië. De politieke leiders van het volk moeten zware belasting betalen aan Babylonië. Maar zelf gaan die leiders daar niet onder gebukt. De last wordt helemaal afgewenteld op de gewone mensen. Die komen daardoor flink onder de armoedegrens terecht. Dat is precies de reden, waarom Jeremia de leiders beschuldigt van onbehoorlijk bestuur. Zij zijn als herders, die de kudde aan zijn lot overlaten. Maar: Jeremia blijft hopen, dat er een herder komen zal, die de schapen zal hoeden zoals het hoort. Een leider, die het land rechtvaardig en eerlijk zal besturen. Die hoop, dat visioen van rechtvaardigheid is het ankerpunt voor zijn toehoorders.

De leegte leeg laten

Woorden, beelden, muziek. Persoonlijke invallen, nieuwsflitsen, contacten via sociale media. Vragen die anderen aan je stellen, reclamespotjes. We worden vandaag de dag explosief overspoeld met informatie. Zozeer zelfs, dat het noodzakelijk is om al die indrukken selectief te verwerken. Je kunt simpelweg niet alles tot je nemen. Het kan niet anders, of er gaan ook bepaalde signalen, vragen, opmerkingen en berichten langs je heen.

Voor een deel hebben we het ook aan onszelf te danken. Niet alleen hebben we de informatielawine zelf in het leven geroepen, we hebben ook de neiging om ze in stand te houden en te versterken. Want stel je voor, dat je een belangrijk bericht of een essentiële trend zou missen! Dus blijven we actief op zoek naar alles wat ons maar ten dienste kan staan om onze informatiehonger te stillen. En ja, ook zelf doe ik daar - meestal - vrolijk aan mee.

Leeg?

Zelfs tijdens vakanties (perioden dus, waarin je vrij 'mag' zijn) betrap ik mij erop, dat ik toch steeds bezig moet zijn, zij het ook in een ander tempo en met een andere gevoelswaarde. Lezen, fietsen, een spelletje op de tablet, zelfs een tukje overdag omdat het lichaam erom vraagt: ik blijf voortdurend 'bezig'. Zomaar een tijdje niksen, alles loslaten, 'leeg' worden: dat is er nauwelijks bij. Ja oké: ik neem afstand van de druk van het werk. Want wees gerust: mail en telefoon van het werk staan resoluut in de vakantiestand. Maar echt leeg worden?

De boodschap blijft inspireren

Interview met Carine Neijzen

in de serie Graven naar geloof

Behalve met een hartelijke handdruk van haar man Dick word ik enthousiast welkom geheten door Uva, het hondje dat Carine Neijzen en haar partner hebben geadopteerd vanuit een asiel in Spanje. Speels, aanhankelijk en nieuwsgierig dartelt het beestje om mij heen. Maar als Dick vervolgens met Uva gaat wandelen, is er alle ruimte om nader kennis te maken met Carine. Ik ken haar voornamelijk als secretaris van de Caritas. Maar ik ben toch vooral geïnteresseerd in de achtergronden van haar keuze om bijna twintig jaar in Afrika te werken.

'Vanaf mijn tiende levensjaar heb ik al gezegd, dat ik dat wilde. Mensen als Albert Schweitzer en pater Damiaan waren voor mij heel inspirerende figuren. Hun levensverhalen werden verteld op de lagere school en ook op de katholieke middelbare school in Amsterdam, waar in ben geboren en opgegroeid. Ik had eerst het idee om als verpleegster te gaan werken, maar uiteindelijk ben ik toch op het spoor gezet om medicijnen te studeren. Na de basisopleiding heb ik nog drie jaar nodig gehad om de tropenopleiding, chirurgie en verloskunde te doen. Ik was negenentwintig toen ik voor Memisa in Oeganda kon beginnen.

Aantrekken

De politieke situatie was verre van stabiel, zo kort na het afzetten van de dictator Idi Amin. Daarom ging ik werken in het Mutolere Hospital in Kisoro, dat zo ver mogelijk van de hoofdstad Kampala verwijderd lag. Het was vlak bij de grens met Congo en Rwanda. Het eerste contract in het ziekenhuis, dat werd geleid door zusters van Mater Dei uit Breda, gold voor drie jaar. Uiteindelijk ben ik zeven jaar gebleven. Daarna ben ik voor twee jaar terug gekomen naar Nederland om de huisartsenopleiding te doen en te werken.