Een weg die ruimte maakt

 Overweging op het hoogfeest van Allerheiligen (A)

Lezingen: Apocalyps 7,2-4.9-14; Matteüs 5,1-12a

In de tijd waarin wij leven gaan veel mensen gebukt onder de stress van torenhoge verwachtingen die ons worden opgelegd. Dat kunnen verwachtingen zijn die je werkgever van je heeft, verwachtingen van het economische succes dat we 'moeten' behalen, van de sociale contacten die we 'moeten' onderhouden. Het kunnen ook verwachtingen zijn, die we onszelf opleggen: dat we moeten voldoen aan wat anderen van ons vinden, dat ik moet voldoen aan de eis beschikbaar te zijn voor familie of vrienden (meer dan ik kan waarmaken). En in deze tijd van de beperkingen die de coronamaatregelen ons opleggen hebben we ook nog eens het gevoel, dat we onze verbondenheid met anderen te weinig kunnen waarmaken. En daarbij hebben we de indruk, dat we als kerkmensen slechts getolereerd worden in de marge van de huidige samenleving.

Allemaal gevoelens van stress en niet ingeloste verwachtingen, die ons een sterke benauwdheid kunnen bezorgen. In dat opzicht verschillen wij niet zoveel van de eerste christenen, al hebben wij in ons land niet te maken met razzia's, martelingen en onterechte gevangenschap. Voor die eerste christenen probeert de briefschrijver in de eerste lezing een bemoedigend woord aan te reiken. Hij schetst een perspectief waarin de huidige verdrukking niet blijvend zal zijn. 'Wie geleefd hebben in de grote verdrukking zullen tenslotte gekleed gaan in witte gewaden.' Anders gezegd: wie de benauwenis kan uithouden en trouw blijft aan de eigen diepste overtuiging, mag weten dat deze trouw beloond zal worden. De beloning bestaat uit de trouw die God zelf aanbiedt aan wie in hem geloven.

In zijn geest

Overweging bij het feest van de Doop van de Heer (jaar A)

Lezingen: Jesaja 42,1-4.6-7; Matteüs 3,13-17

Glas-in-loodraam in de kerk van
Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangen
te Hansweert

Het nieuwe jaar is al niet meer helemaal nieuw. De scholen hebben hun eerste week er al weer op zitten. De meeste mensen hebben ook hun werk of anders toch de gewone gang van zaken weer opgepakt. Er zijn zelfs mensen die al plannen aan het maken zijn voor de zomervakantie. De feestelijkheden van kerst, de liederen en de bijpassende versieringen zijn al verdrongen naar een vaag en grijs gedeelte van ons geheugen. Maar kerkelijk gezien zitten we nog net in de kersttijd. Het is de tijd, waarin we ons hebben verwonderd over hoe de geboorte van een Kind een verrassende wending kan geven aan ons leven. Juist door zijn kwetsbaarheid immers heeft het Kind van Bethlehem ons gevraagd oog te hebben voor al wat kwetsbaar en het behoeden waard is. Het kind van Bethlehem deed een appel op ons om alles, wat in ons leven vraagt om bescherming, serieus te nemen.

Ik zei: het kind deed een appel op ons. Maar nog steeds doet dit kind een appel op ons, ook als het later uitgroeit tot de Jezus die wij leren kennen in de evangelieverhalen. Alle mensen die zich in kwetsbare posities bevinden, alle mensen die broos en breekbaar door het leven moeten gaan, kunnen rekenen op de genegenheid, de toewijding en de liefde van Jezus.

Leven uit genade - risico en groeikans

Filmrecensie van Mary Magdalene (2018)

Regie: Garth Davis

Een gevoelige vrouw, vol van mededogen. Maar ook strijdbaar en zelfbewust. Zo wordt het beeld getekend van Maria van Magdala in de gelijknamige film van de Australische regisseur Garth Davis. Zij ontworstelt zich aan de in haar ogen beknellende familiebanden om de charismatische Jezus van Nazareth te volgen.

Maria is in de chaotische wereld waarin zij zichzelf aantreft op zoek naar wat God haar te zeggen heeft. In de persoon van Jezus hoort zij Gods stem; hij leert haar dat de stilte de beste omstandigheden biedt om die stem te horen. Maar om die stem te volgen moet Maria wel de pijnlijke beslissing nemen om de banden met haar familie te verbreken. Toch brengt die beslissing, hoe overtuigd ook, haar geen onverdeelde voldoening. Want binnen de kring van apostelen is de positie van Maria niet zonder tegenspraak. Sommige volgelingen van Jezus zijn bang, dat haar aanwezigheid in de groep tot verdeeldheid zal leiden. En ook als Jezus steeds meer gaat voelen, waartoe zijn weg zal leiden (vernedering en dood), komt Maria voor beangstigende vragen te staan: volgen of afhaken?

De barmhartigheid wint het van de angst: 'Ik zal bij je blijven, waartoe dat ook mag leiden.' Zij wordt zich steeds meer ervan bewust dat dit verdriet en pijn met zich meebrengt. Maria gaat het niet uit de weg, net zo min als Jezus zelf dat deed. Juist in haar standvastig koersen op barmhartigheid wordt iets zichtbaar van de barmhartigheid van God zelf – dwars door alle vernedering en pijn, chaos en dood heen. Misschien mag je zeggen, dat Maria haar leven wil baseren op genade: de genade van God voor mensen en de genade van mensen in hun onderlinge relaties.

Genade

Dit leven uit genade en barmhartigheid wordt in de film zichtbaar als Maria samen met Petrus, terwijl ze de boodschap van Jezus verkondigen in de dorpen, aankomen in een plaatsje dat door de Romeinen compleet onder de voet is gelopen. De bevolking is grotendeels uitgemoord. Petrus geeft aan, dat er niets meer te doen valt. Maar Maria neemt vastberaden de taak op zich om de weinige overlevenden, die er zeer slecht aan toe zijn, te verzorgen. Een ander moment van genade wordt in de film zichtbaar als Maria zich met mededogen wendt tot Judas nadat deze Jezus heeft verraden.

De film laat prachtige landschapsopnamen zien. Het acteren van Mara Rooney als Maria van Magdala is naturel en overtuigend. Misschien vooral op de momenten waarop ze zwijgt en haar ogen laat spreken. Persoonlijk vind ik de muziek op bepaalde momenten te zwaar aangezet, maar dat is natuurlijk een kwestie van smaak. En de regisseur heeft ervoor gekozen om de zachtmoedigheid van Jezus tot uitdrukking te brengen in een (naar mijn gevoel) soms te zacht stemgebruik van de acteur Joaquin Phoenix. Die bij tijden fluisterende stem vind ik minder gelukkig. Ook het feit dat Maria van Magdala in samenwerking met Jezus' andere volgelingen nieuwe volgers doopt, lijkt mij een (al dan niet terechte) knieval voor sommige moderne feministische stromingen. Maar deze zienswijze past niet in het (lees: mijn) beeld van de historische en culturele omstandigheden aan het begin van onze jaartelling.

Mosterdzaadje

De film uit 2018 ondersteunt de rehabilitatie van de vrouw die door paus Gregorius de Grote in 591 als prostitué werd bestempeld. Maar in 2016 werd zij door paus Franciscus opgenomen in de kalender van kerkelijke heiligen. Zij kreeg de eretitel 'Apostel van de Apostelen', waarmee ze als gelijke werd opgenomen in de kring van eerste leerlingen van Jezus.

Wat de film vooral oproept is de vraag aan de kijkers, waar je zelf staat in verhouding tot genade en barmhartigheid. Want als je kiest voor deze weg, dan moet je beseffen dat je de daarmee verbonden risico's erbij neemt. Toch kan het veel opleveren, want al begint het zo klein als een mosterdzaadje, het kan uitgroeien tot een enorme struik. Tot een plek waar vogels nestelen en mensen schaduw vinden. Met die beeldspraak, een vrije interpretatie van de perikopen uit Lucas (17,1-6) en Matteüs (17,14-20), wordt een mooie inclusie gemaakt voor het verhaal, waarin Maria van Magdala centraal staat. Leven uit genade - risico en groeikans ...

Toegewijd aan de dingen van God

Overweging bij het feest van de Heilige Familie (jaar C)

Lezingen: 1 Samuël 1,20-22.24-28; Lucas 2,41-52

De Heilige Familie. Glas-in-lood-raam
in de St. Willibrordusbasiliek te Hulst

Een tijd geleden kwam ik op een internetpagina van een mevrouw die theezakjes verzamelt. Ze was daar inmiddels twaalf jaar mee bezig, en ze had er inmiddels 22.000. Er zitten ook enkele bijzondere tussen, zoals een theezakje dat gebruikt is als campagnemateriaal bij de verkiezing van de vice-president van Amerika in 1968. De interesse van een verzamelaar kan heel ver gaan. Niet alleen het zakje zelf, ook de geschiedenis erachter is voor de verzamelaar van belang. En ook de manier waarop de zakjes worden opgeborgen en gerubriceerd. Kortom, alles staat in het teken van de verzameling. En je merkt al gauw dat de verzamelaar helemaal opgaat in zijn hobby.

Vandaag wordt ons in het evangelie verteld, hoe Jezus helemaal opgaat in het gesprek met de leraren in de tempel. Hij is daar zo mee bezig, dat hij zich de verontrusting en angst van zijn ouders niet kan voorstellen. Maar misschien wil Lucas, de evangelist, nog iets anders duidelijk maken met dit verhaal. Want we moeten ons goed realiseren, dat het allereerst een geloofsverhaal is. Het is vooral bedoeld als uitnodiging om de dingen in het perspectief van God te zien.

Toegewijd zijn

Als je het Lucasevangelie vanaf het begin doorleest, dan zijn we hier bij een passage aangekomen, waarin Jezus voor het eerst zelf aan het woord is. Die allereerste woorden geven meteen aan, waar het hem om te doen is. Ze geven dus als het ware zijn programma, zijn levenskeuze weer. Jezus verbaast zich over de zoektocht van Maria en Jozef. Hij vraagt: 'Wisten jullie dan niet, dat ik in het huis van mijn vader moest zijn?' In de oorspronkelijke Griekse tekst staat er: 'Bezig zijn met de dingen van mijn Vader.' Dat is de levenskeuze, die vanaf het begin duidelijk gemaakt moet worden aan de lezers en toehoorders van Lucas. Bezig zijn met de dingen van mijn Vader: dat is waar Jezus helemaal in zal opgaan. En als je hem wilt zoeken, als je wilt weten wie hij is, dan moet je weten dat hij helemaal is toegewijd aan de dingen van God.

Dat 'toegewijd zijn aan God' hebben we ook beluisterd in het verhaal uit de eerste lezing. Hanna is een vrouw op leeftijd. Vanuit het onvervulde verlangen naar een zoon richt zij een vurige smeekbede tot God. En dan gebeurt, wat in menselijke ogen niet voor mogelijk werd gehouden. Een bejaarde vrouw krijgt een zoon, krijgt daarmee nieuwe toekomst en onverwacht perspectief. De onverwachte geboorte van een kind uit onvruchtbare ouders is in de Bijbel een bekend verhaalmotief. Denk bijvoorbeeld aan de geboorte van Johannes de Doper, en aan de geboorte van Jezus zelf uit een ongehuwde moeder. Met die verhalen willen de bijbelse vertellers aangeven, hoezeer dit kind een 'geschenk van God' is. Want waar mensen uit zichzelf niet bij machte zijn om nieuwe toekomst te scheppen, waar ze om zo te zeggen 'onvruchtbaar' zijn, daar kan alleen met Gods hulp nieuwe toekomst gecreëerd worden. En daarom doet Hanna haar belofte gestand als haar diepste verlangen wordt verhoord. Ze wijdt haar kind toe aan God, brengt het naar de tempel en laat het opvoeden door de priester Eli.

Een ongehoord nieuw begin

Toegewijd zijn aan de dingen van God. Zo was het bij Samuël, zo is het bij Jezus. Hij zal zichzelf zozeer vertrouwd maken met wat God voor ogen staat, dat hij hem zijn Vader wil noemen. En dat is – in de geschiedenis van de godsdiensten – een ongehoord nieuw begin. Een God die je mag aanspreken als Vader en als Moeder. Een God tot wie je geen afstand hoeft te bewaren. Een God tot wie alle mensen zich mogen verhouden als kinderen. Een God bij wie je veiligheid en geborgenheid kunt voelen, bij wie je thuis kunt komen.

En vanuit die geborgenheid, vanuit die ervaring van je thuis voelen, kun je opnieuw de andere kant uitgaan, kun je de wereld intrekken. Zowel Samuël als Jezus verlaten de besloten kring van het huisgezin. Juist vanuit hun toegewijd-zijn zetten ze zich in voor, voegen ze zich naar datgene wat God voor ogen staat. En wat dat concreet betekent, is af te leiden uit hoe Jezus in zijn leven verder vorm geeft aan die vertrouwelijkheid met God. Hij laat zien, dat mensen – juist als ze klein gehouden worden – toch tot hun recht mogen komen, omdat ze allemaal kinderen van God zijn. Hij laat zien, dat het zoeken naar recht en gerechtigheid uiteindelijk de enige weg is om onze wereld te maken tot een bewoonbare plek voor ieder mens.

Een onvermoede toekomst

Zoeken naar gerechtigheid begint waar mensen elkaar van harte het goede toewensen. En zich daar ook hard voor maken. Er zijn ouders, die in hun dagelijkse zorg voor hun kinderen laten zien wat de kracht is van trouw en liefde. Er zijn mensen die een belangrijk deel van hun vrije tijd geven om asielzoekers en nieuwe Nederlanders wegwijs te maken in onze samenleving. Er zijn collega’s op het werk, leerkrachten op school, verpleegkundigen, detailhandelaars en muzikanten, die meer doen dan wat strikt van hen gevraagd wordt. Zo houden ze de belofte levend, dat onze wereld er anders, beter, veiliger, eerlijker en rechtvaardig kan uitzien. Dan wordt er ook in onze dagen iets zichtbaar van dat zoeken naar gerechtigheid, waar Jezus zo vol van was. Het gebeurt overal waar mensen nieuwe, onverwachte kansen krijgen, waar ze een nieuwe, onvermoede toekomst zien opengaan. Daar vormen wij samen een grote familie. Daar zijn wij op weg om samen een heilige familie te worden, toegewijd aan de dingen van God.