Winst en verlies

Filmrecensie van The Visitor (2007)

Regie: Thomas McCarthy

Hij is geen onaardige kerel. Nogal op zichzelf. Heeft duidelijk het contact verloren met zijn eigen gevoel. Je ziet dat hij niet echt leeft. En je vraagt je al snel af wat er nodig is, zodat deze man weer tot leven kan komen?

Plichtmatig

Als professor in de economie aan de universiteit van Connecticut leidt Walter Vale (Richard Jenkins) een teruggetrokken bestaan. Hij is al een hele tijd weduwnaar, heeft een zoon die woont in Londen, maar er is geen contact. Hij geeft op de ingeroosterde tijd plichtmatig zijn colleges, schrijft net zo plichtmatig aan zijn vierde boek, en gaat met tegenzin, maar toch weer plichtmatig naar een congres in New York ter vervanging van zijn collega die met vervroegd zwangerschapsverlof is. Even plichtmatig maar zonder enige bevlogenheid volgt hij pianolessen bij alweer zijn vierde privélerares, wellicht om de gedachtenis aan zijn vrouw, die een geïnspireerde pianiste was, levend te houden.

In New York gaat hij voor de duur van het congres naar zijn appartement, dat hij al vele jaren niet gebruikt heeft. Daar treft hij tot zijn verbazing een Senegalese vrouw (Zainab) en haar Syrische vriend (Tarek) aan, die beide illegaal in Amerika verblijven. Ze wisten niet dat het appartement van Walter was, maar vertrekken meteen met hun spullen. Dan bedenkt hij zich en haalt Zainab en Tarek terug naar zijn flat.

Aan de angst voorbij

Beschouwing

De toestroom van vluchtelingen in ons land geeft aanleiding tot verschillende, soms heftige en tegengestelde reacties. Dat varieert van berichten over een Emotioneel afscheid vluchtelingen bij vertrek uit crisisopvang Middelburg tot Brabantse gemeenten kijken weg voor vluchtelingenprobleem. De problematiek omtrent de opvang van vluchtelingen is complex. Een eenvoudige benadering is er niet. Want de grote toestroom en de pogingen om een humane opvang te realiseren hebben grote maatschappelijke gevolgen. De verschillen van inzicht lopen dwars door de samenleving, ze verdelen op bepaalde momenten ook beroepsgroepen of families, ze zorgen voor spanningen die niet altijd goed te hanteren zijn. Zelfs binnen de kerken is er niet altijd eensgezindheid.

De waarschuwende geluiden van mensen die zich afvragen of de opvang van vluchtelingen niet ten koste gaat van hun vooruitzichten op een volwaardige uitkering, op een goede huurwoning, op werk en inkomen, dienen uiterst serieus genomen te worden. De bezuinigingen van de laatste jaren hebben hun tol al geëist. Ook de signalen van mensen die bang zijn dat de komst van vluchtelingen nadelig zou zijn voor de eigen Nederlandse identiteit moeten niet zomaar genegeerd worden. De groeiende populariteit van de PVV is een ernstig teken aan de wand, dat niet straffeloos ontkend kan worden.

Gemeenschappelijk

Elk van de hierboven genoemde signalen verdient een eigen en weloverwogen reactie, die ik hier echter niet uitvoerig kan weergeven. Wat de geluiden van protest intussen gemeenschappelijk hebben, is dat ze voortkomen uit angst. Het betreft vooral de angst om te verliezen: je uitkering, de hoop op woonruimte, je werk, de eigen identiteit, misschien politieke macht. De angst om te verliezen is een zeer menselijke en ook begrijpelijke reactie. Wanneer de angst mensen in haar greep krijgt, dan wordt veelal houvast gezocht in wat men nog wel kent of heeft. En als tenslotte deze behoefte aan houvast een krampachtig karakter krijgt, dan wordt daarmee het uitzicht op alternatieven sterk belemmerd. Mensen raken dan opgesloten in zichzelf, in hun eigen denken en voelen. Angst – zo leert immers het spreekwoord ons – is een slechte raadgever.

Om de angst te trotseren, helpt het niet dat we haar ontkennen. Ze is er, en dat is reëel. Wat we wel kunnen proberen is, om eraan voorbij te komen. Dat is de houding van wie moedig durft te zijn. Moed is het kenmerk van mensen, die hun angst onder ogen durven zien, maar desondanks zich vrij voelen om te doen wat nodig is. Het geloof in de noodzakelijke en daarom juiste keuze is sterker dan de angst om te verliezen wat onopgeefbaar lijkt. Op dit moedige geloof doet Jezus een appel, wanneer hij zegt: 'Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen, maar wie zijn leven om Mij verliest, die zal het redden.' (Lc 9,24) Los laten wat vertrouwd is en wat niet prijs te geven lijkt, is niet eenvoudig. Maar de moed om desondanks te kiezen voor het paradoxale verlies-dat-winst-oplevert, maakt het onmogelijke op een onverwachte manier toch mogelijk.

Doorverteld

Naast de vele geluiden van protest inzake de komst van vluchtelingen zijn er ook verhalen die meestal het nieuws niet halen. Zo gaan die dingen doorgaans: het kwade schreeuwt, het goede fluistert slechts. Het zou zo mooi zijn, als al die gefluisterde verhalen meer aandacht kregen en doorverteld werden. Want de komst van de vele vluchtelingen geeft ons nu juist ook een uitgelezen kans. De kans immers om ons (als Nederlanders, als mensen met een humanistische of gelovige overtuiging) van onze beste kant te laten zien.

Van iedereen

Het was een feest van eensgezindheid daar op het festival van Werchter is 1994. The Scene kreeg moeiteloos het publiek mee toen Iedereen is van de wereld werd gezongen. Het nummer is inmiddels een klassieker geworden in de geschiedenis van de Nederlandse popmuziek. Het wordt uit volle borst en - mag je aannemen - met overtuiging meegezongen. Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

Als je in een goede stemming bent (wat meestal het geval is als je een muziekfestival of concert bezoekt), dan valt het je makkelijk om een tekst als deze mee te zingen. Samen met vele, vele anderen, drankje in de ene hand en je andere hand om de schouder van je buurvrouw/man, springend, klappend op het ritme van de muziek - dat is 100% genieten. Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

Het refrein dreunt nog na in mijn hoofd als ik in de afgelopen weken trieste beelden voorbij zie komen van vele, vele anderen die ook eensgezind zijn. Niet eensgezind in hun muzikale saamhorigheid, maar in hun vastberadenheid om hun onveilig geworden vaderland achter te laten, wanhopig op zoek naar een plekje in de wereld waar anderen hen niet naar het leven staan. Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

Niemand laat huis en haard, niemand laat zijn hele hebben en houden, niemand laat zijn oude moeder en andere dierbare familieleden achter, als daar niet een dringende noodzaak voor is. Wanneer je niet weet, of je de dag van morgen nog wel levend zult zien, wanneer je voor je kinderen (je eigen vlees en bloed) geen veilige toekomst kunt opbouwen, wanneer je moet leven tussen de vuurlinies van elkaar rivaliserende partijen of in je kapot geschoten huis, eigenlijk niet meer dan een krot, dan neem je op een bepaald ogenblik een besluit. Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

En dan begint de lange, vaak barre reis. Een reis, die niet alleen in financieel opzicht een hoge prijs van je vraagt, maar ook mentaal en fysiek. Te veel mensen is een wankele boot, medevluchtelingen die onderweg verdrinken of totaal uitgeput neervallen, grensposten die als onneembare vesting gebarricadeerd worden, onzekerheid over het bereiken van je bestemming (waar die ook mag zijn...) - het is een compleet onzekere onderneming. Maar terug gaan is geen optie. Er is slechts één houvast. Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

En zou het ons, inwoners van de westerse wereld (een wereld die zichzelf graag afficheert als beschaafd) lukken om dit refrein mee te zingen met die troosteloze stoet van verdreven en onzekere mensen? Of reserveren we de klassieker van The Scene liever voor het festival of de concertzaal? En laten we dan de angst voor het verlies van ons eigen hebben en houden toch maar prevaleren boven het dringende appel dat vluchtelingen in steeds grotere aantallen op ons doen? Laten we dan niet eigenlijk een stuk van onze eigen beschaving varen en een deel van onze menselijke waardigheid verloren gaan, wanneer we harteloos omgaan met wie wanhopig op zoek is naar een veilige plek voor zichzelf en zijn kinderen?  Ook voor ons is er in deze kwestie per slot van rekening slechts één houvast  Iedereen is van de wereld, en de wereld is van iedereen.

Van iedereen.

Van iedereen.

Van iedereen.

Van iedereen.

Van iedereen.